تحقیق و توسعه از حرف تا عمل

تحقیق و توسعه، موضوعی است که از قرن ۲۰ مورد مطالعه، بررسی و بحث قرار گرفته است.

برای شناسایی این موضوع می‎توان آن را مجموعه‎ای از فعالیت‎هایی دانست که نتیجه آن یک بنیاد نظام‌مند و هدف آن افزایش دانش انسانی و فرهنگ اجتماعی خواهد بود و با بهره‎گیری از این دانش در زمینه تجارت به معنی حرکت به سمت آینده روشن با فعالیت‎های بلندمدت در زمینه دانش و فناوری با بهره‎وری از پژوهش‌های علمی ‎روزآمد شده خواهد بود.
در دنیای تجارت امروز، افزایش رقابت و انگیزه بقا، سازمان‌ها را برآن داشته که فعالیت‌های خود را بر تولیدات تخصصی و با توانمندی‌های محوری متمرکز کنند.
حرکت در این مسیر مستلزم سرمایه‌گذاری در تحقیقات و ایجاد نوآوری‌های فناوریکی است. انجام تحقیقات در سازمان‌ها با هدف خلاقیت انجام می‌شود و فعالیت‌های R&D باید فرصت‌های کسب‌وکار جدیدی را در سازمان‎ها خلق یا فرآیند فعلی را متحول کند. با شدت گرفتن رقابت در محیط کسب‎وکارها حمایت کشورها و سازمان‌ها از این‌گونه فعالیت‌ها بیشتر شده است.
پیچیدگی‌های تحقیقات مبتنی بر دانش روز، فناوری، نوآوری و پویایی کسب‌وکار در بازار، سازمان‌ها را مجبور کرده تا در حجم، موقعیت مکانی و جهت‌گیری فعالیت‌های‌شان تجدیدنظر کنند. با افزایش دانش انسانی، یافتن کاربردها برای دستاوردهای تکنوژیکی و افزایش توان رقابتی در داخل و خارج کشورها از مهم‌ترین اهداف تحقیق و توسعه خواهد بود.
با این مقدمه کوتاه درباره تحقیق و توسعه در سازمان‎ها، حال به مفهوم آن در ادبیات مدیریتی حاکم در کشور می‎پردازیم.
درواقع نگارنده هیچ‌گاه این تفکر را در سازمان‎های موجود در کشور چه دولتی، چه غیرانتفاعی و خصوصی نیافته و فقط بحث تحقیق و توسعه منحصربه یک یا چند مجلد در آرشیو سازمان‎ها شده است. ریشه این بی‌قیدی کجاست؟
البته در این مجال نمی‎توان به تمامی ابعاد این بحث رسید اما نکات مهمی که باید مورداشاره قرار گیرد، این است که انجام تحقیقات به منابع مالی و انسانی نیازمند بوده و اینگونه فعالیت‎ها برای تامین منابع خود باید با دیگر حوزه‎ها مانند مواد، تجهیزات و نیروی کار رقابت کنند که درنهایت مغموم این رقابت شده‎اند. تحقیق و توسعه در فرهنگ سازمانی ما هزینه سربار است نه یک سرمایه‎گذاری حمایتی.
نکته دیگر، نبود یک شبکه اطلاعاتی جامع و بانک اطلاعاتی است که از دوباره‌کاری و اتلاف وقت و سرمایه جلوگیری کند. در کشورهای توسعه‎یافته به دلیل وجود نظام اطلاعاتی جامع دستیابی سازمان‎ها به اطلاعات موردنیاز به سهولت انجام می‎شود.
البته موارد دیگری را هم می‎توان در این فرآیند نام برد که موکول به زمان دیگری می‎شود. اما نکته مهمی که نمی‎توان آن را نادیده گرفت و به نظر بزرگ‌ترین آسیب در این حوزه به‎شمار می‎رود، وجود رانت در نظام اقتصادی کشور است.
همان‎گونه که در مقدمه آمده، تحقیق و توسعه در جامعه فرهنگی امکان پیدایش را دارد که رقابت سالم و منطقی در بازار وجود داشته باشد. اگر این شرایط از بازار گرفته شود، در عمل دیگر این فرآیند از نظر انتفاع ساقط شده و امکانی برای رشد نخواهد داشت.
در اقتصاد، رانت درآمدی است که بدون تلاش به‌دست می‌آید و افراد و سازمان‎ها با استفاده از نفوذ سیاسی و اقتصادی یا با آشنایانی که صاحب این نفوذ در حوزه‌های گوناگون هستند، به صورت غیرقانونی به منابع مالی دست پیدا کرده و به کسب ثروت می‌پردازند.
رانت در ادبیات سیاسی، به شرایط و موقعیتی که امتیاز یا انحصار خاصی برای تولیدکننده خاصی درنظر گرفته شود تا افراد و سازمان‎ها نتوانند از این شرایط بهره‌مند باشند، مربوط می‎شود.
عرضه محصول محدود به آن سازمان خاص بوده و در نتیجه با کاهش عرضه تقاضا و قیمت‌ها بالا می‎رود و رانت اقتصادی را نصیب آن تولیدکننده موردنظر می‌کند.
معضل رانت وقتی بیشتر عیان می‎شود که دولت نیز رانتیر شود. در دولت رانتیر قسمت عمده درآمد از منابع خارجی با فروش نفت یا هر ماده خام دیگر است.
هنگاهی که در اقتصاد رانت وجود داشته و دولت نیز برخورد مناسب و قاطع با اینگونه رفتارهای غیراخلاقی نداشته باشد افراد و سازمان‎ها به دنبال رقابت نبوده و تحقیق و توسعه بی‎ارزش می‎شود.
به‎عنوان نمونه علی اکبری، نماینده مجلس شورای اسلامی درباره صنعت خودرو گفت: «تحقیق و تفحص از خودروسازان داخلی در دوره‎های قبلی مجلس شورای اسلامی از جانب نمایندگان انجام شده است اما هر بار به دلیل احتمال بیکار شدن کارکنان و نابودی مشاغل مستقیم و غیر مستقیم متاثر از این صنعت و همچنین حمایت از تولید ملی بی‎نتیجه مانده است.
نارضایتی‎هایی که در جامعه نسبت به عملکرد خودروسازان داخلی وجود دارد شامل مواردی مانند کیفیت پایین، نرخ بالا، انحصاری بودن بازار برای خودروسازان، نبود حق انتخاب برای مشتری، خدمات ناقص پس از فروش، بدعهدی در زمان تحویل خودرو، توهین‎های لفظی نمایندگان خودروسازی و خودحق‎پنداری خودروسازان است».
تحقیق و توسعه در سازمان‎ها بخشی از روند بازار بوده و اگر به صورت سیستمی روند بازار درنظر گرفته نشود نتیجه‌ای جز کژراهه نخواهد داشت که امروز در سازمان‎های دولتی و غیرانتفاعی مجلدهای گوناگونی برای تحقیق و توسعه وجود دارد اما در عمل اتفاق خاصی در آن سازمان‎ها رخ نداده است.

عباس مجیدی‌نژاد - رئیس انجمن صنفی مراکز معاینه فنی خودرو کشور