صنعت خودرو و تحقیق‌و‌توسعه

ورود نخستین اتومبیل‌های سواری به کشورمان را به دوره سلطنت مظفرالدین شاه قاجار نسبت می‌دهند.

گفته می‌شود وی در بازگشت از سفر اروپایی‌اش به کشور با خود دو خودروی سواری هم آورده بود که دو راننده فرانسوی هدایت این آنها را بر‌عهده داشتند. یکی از آنها در مسیر بندر انزلی به تهران خراب شد و همان‌جا ماند اما دومی به تهران رسید و چشم اهالی دارالخلافه به جمال خودروی سواری در کشور روشن شد.
با ورود خودروی سواری به کشور و افزایش تدریجی آن، نیازهای جدیدی در حوزه‌های مختلف اقتصادی-‌اجتماعی و فرهنگی برای مردم و مسئولان کشور تعریف شد و مفاهیم جدیدی وارد فرهنگ واژگان عمومی مردم شد.
از طرف دیگر، با افزایش واردات خودروی سواری به کشور مسئله ساخت داخل و تولید خودرو در کشور هم در برنامه مسئولان و صنعتگران قرار گرفت و شاید حدود سال‌های ۱۳۳۹ بود که نخستین خودروهای جیپ به عنوان خودروی سواری در کشور مونتاژ و روانه بازار شدند، تا سال‌های ۱۳۴۵ و ۱۳۴۶ که تولیدات کارخانه ایران‌ناسیونال قدیم و ایران خودرو جدید با عنوان اتومبیل پیکان که برگرفته از فناوری و ماشین‌آلات کارخانه تالبوت انگلستان و طراحی‌های انجام شده در آن واحد صنعتی بود.
از آن تاریخ تا‌کنون بیش از ۵۰ سال گذشته است، یعنی بیشتر از ۵۰ سال است که کشورمان کارخانه‌های بزرگ مجهزی در زمینه مونتاژ و تولید خودرو دارد و در طول این نیم‌قرنی که از عمر آن گذشته است انواع و اقسام مدل‌ها و خودروها با نام‌های گوناگون و در طرح‌ها و سبک‌های مختلف از سوی خودروسازان وطنی تولید و روانه بازار مصرف داخلی و در مقاطعی بازار صادرات شده است.
اما مشاهده می‌شود که همواره فاصله قابل‌ملاحظه و مشخصی بین کیفیت خودروهای ساخت داخل با مدل‌های مشابه خارجی آنها وجود دارد و هر گاه که اجازه واردات به خودروهای ساخت کشورهای اروپایی و امریکایی داده شده، سیل مشتاقان و علاقه‌مندان برای خرید و استفاده از این خودروها وجود داشته است، هر چند که به دلیل حمایت‌های تعرفه‌ای از ساخت خودرو در داخل و مسئله نرخ ارز در کشور بخشی از علاقمندان و مشتاقان به خرید خودروهای وارداتی، به دلیل مسائل اقتصادی، از این بازار بیرون مانده‌اند.
چه عاملی باعث شده است که خودروهای داخلی نتوانند نیاز و اشتیاق علاقه‌مندان به خرید خودرو با تنوع در نیازها و علایق و تفاوت در سلیقه‌ها را پاسخگو باشند، چرا خودروهای وطنی همچنان از دید مسئولان ذی‌ربط به عنوان یکی از عوامل اصلی مرگ‌و‌‌میر در جاده‌های کشور معرفی می‌شوند؟ چرا هیچ‌گاه مصرف‌کنندگان خودروهای داخلی از کیفیت و نحوه کار این خودروها، حتی در مقایسه با هزینه خرید آنها، راضی نبوده‌اند؟ چرا کیفیت خودروها گاه در طول سال‌های تولید نه‌تنها بهبود نمی‌یابد بلکه به گفته برخی از رانندگان حرفه‌ای سال به سال دریغ از پارسال.
به نظر می‌رسد دو مسئله عمده در صنعت خودروی کشورمان آ‌ن‌گونه که باید و شاید مورد توجه جدی قرار نگرفته و با وجود ادعاهایی که در این حوزه‌ها می‌شود آنچه در عمل اتفاق افتاده نتوانسته است پاسخگوی نیاز و خواست مشتریان داخلی باشد، این دو مسئله یکی بحث طراحی در صنعت خودرو است و دومی بحث R&D یا تحقیق‌و‌‌توسعه.
در بخش طراحی، به دلیل نداشتن استراتژی و راهبرد مشخص در صنعت خودرو، هنوز که هنوز است با گذشت بیش از ۵۰ سال از عمر این صنعت نمی‌توانیم ادعا کنیم که خودرو‌ساز به مفهوم واقعی هستیم و توان طراحی یک خودرو با ویژگی‌ها و مشخصات خاص خودمان را داریم. طراحی به مفهوم طراحی ظاهر و شکل خودرو، طراحی قطعات و ترکیب مواد برای تولید این قطعات طراحی خطوط تولید و مونتاژکامل هر خودرو و تهیه نقشه‌ها و اسناد فنی و....
در بهترین حالت با مهندسی معکوس و بازمهندسی و کپی‌برداری از قطعات یک خودرو وارداتی برای تولید آن قطعه برای یک خودرو تولیدی کارهایی انجام می‌دهیم اما با هزینه‌های گزاف و نتایج نه‌چندان امیدوارکننده مثل طراحی و تولید موکت کف صندوق عقب پیکان که از خودرو‌ پژوی فرانسه الگوبرداری و کپی‌برداری شده بود و ده‌ها مثال مشابه دیگر.
در بخش تحقیق‌و‌‌توسعه با وجود اینکه در سال‌هایی در شرکت‌های خودروساز بزرگ کشورمان واحدهایی با این عنوان ایجاد شدند و گاه منابع و بودجه‌های سنگینی هم به آنها اختصاص داده شد اما به‌تدریج فعالیت این واحدها رو به کاهش گذاشت و هر آنچه با عنوان تحقیق‌و‌‌توسعه در آنها انجام می‌شد در عمل، نتوانست توسعه و بهبود چشمگیری در کیفیت و کارکرد تولیدات داخلی ایجاد کند، البته به طور حتم‌ این فعالیت‌ها نتایجی داشته است اما این نتایج هرگز به گونه‌ای نبوده که کیفیت تولیدات داخلی را در مقایسه با نمونه‌های مشابه خارجی آنها قابل‌مقایسه کند و مشتاقان خرید خودرو را در صورت داشتن توانایی خرید خودروهای خارجی، از آن بازار منصرف و روانه بازار داخلی کند.
امروزه بخش تحقیق‌و‌‌توسعه، که به تعبیری تبدیل به طراحی و توسعه یا D&D شده است حرف اصلی را در تمامی تولیدات صنعتی از جمله صنعت خودرو می‌زند. در بازار رقابتی امروز غفلت از فعالیت‌های توسعه‌ای، چه در حوزه طراحی و چه در حوزه تولید و مونتاژ باعث کاهش سهم بازار و کاسته شدن از میزان در آمد و سود خودروسازان می‌شود.
با وجود تمامی مشکلات اقتصادی، توسعه فعالیت‌های واحدهای R&Dیا D&D باید در دستور کار مدیران شرکت‌های خودرو و قطعه‌سازی باشد، به نحوی که ثمره و نتایج فعالیت آنها در تغییرات قابل‌لمس و قابل‌مشاهده در تولید سال‌های بعد در مقایسه با سال‌های گذشته برای مصرف‌کنند‌گان هم اقناع‌کننده باشد و علاقه بیشتر آنها برای خرید از تولیدات داخلی را سبب شود.

سعید موسوی - پژوهشگر و محقق دانشگاه